१७–१८ वर्षांच्या अथक संशोधनप्रवासाला ऐतिहासिक पूर्णविराम!
‘नाशिक जिल्ह्यातील आंबेडकरी चळवळ – खंड २’ ठरणार दीर्घ संशोधनकार्याची अखेरची खूण; आर्थिक अडचणींमुळे पुढील व्यापक संशोधन प्रकल्पांना विराम
जळगाव प्रतिनिधी जगदिश सपकाळे : तब्बल १७–१८ वर्षे उत्तर महाराष्ट्रातील आंबेडकरी चळवळीचा इतिहास शोधण्याचे, त्याचे दस्तऐवजीकरण करण्याचे आणि तो पुढील पिढ्यांसाठी जतन करण्याचे काम केल्यानंतर या प्रदीर्घ संशोधनप्रवासाला आता पूर्णविराम देण्याची वेळ आली आहे. आर्थिक अडचणींमुळे यापुढे अशाच व्यापक आणि प्रदीर्घ संशोधन प्रकल्पांना हात घालता येणार नसल्याची खंत संशोधकांनी व्यक्त केली आहे.
आयुष्याचा मोठा काळ, वेळ, श्रम आणि मनःपूर्वक ऊर्जा ज्या कार्यासाठी वाहिली, त्या संशोधनाची वाटचाल आता थांबवावी लागत असल्याची भावना मनाला वेदना देणारी असली, तरी या कार्याकडे केवळ शेवट म्हणून पाहता येणार नाही. उलट, उत्तर महाराष्ट्रातील आंबेडकरी चळवळीच्या इतिहासाचे दस्तऐवजीकरण करण्याची एक महत्त्वाची ऐतिहासिक जबाबदारी पूर्णत्वास नेल्याचे समाधान या प्रवासामागे आहे.
उत्तर महाराष्ट्रातील आंबेडकरी चळवळीचा इतिहास हा केवळ कागदावर शब्दबद्ध केलेला इतिहास नाही. तो असंख्य कार्यकर्त्यांच्या संघर्षाचा, त्यागाचा, स्वप्नांचा आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या ध्यासाचा जिवंत दस्तऐवज आहे. अनेक कार्यकर्त्यांच्या आठवणी, संघर्षकथा, चळवळीतील योगदान आणि सामाजिक परिवर्तनासाठी केलेले प्रयत्न काळाच्या ओघात विस्मृतीत जाऊ नयेत, यासाठी या संशोधनातून त्यांना शब्दबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
काही स्वप्ने अपूर्ण; मात्र ऐतिहासिक जबाबदारी पूर्ण
प्रदीर्घ संशोधनप्रवासात अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला. काही स्वप्ने अपूर्ण राहिली, काही संकल्पांना परिस्थितीच्या मर्यादा आल्या; मात्र ज्या कार्यासाठी आयुष्याचा मोठा काळ समर्पित केला, त्या कार्यातून पुढील पिढ्यांसाठी इतिहासाचा ठेवा निर्माण करता आला, हेच सर्वात मोठे समाधान असल्याची भावना व्यक्त करण्यात आली आहे.
“या प्रवासात बरेच काही गमावले असेल, अनेक अडचणी सोसल्या असतील; पण आंबेडकरी चळवळीच्या इतिहासातील काही पाने काळाच्या विस्मृतीत जाण्यापासून वाचवता आली, यापेक्षा मोठे समाधान दुसरे कोणते?” अशी भावनिक भावना या संशोधनप्रवासाच्या समारोपाच्या निमित्ताने व्यक्त करण्यात आली.
‘नाशिक जिल्ह्यातील आंबेडकरी चळवळ – खंड २’कडे लक्ष
आता या प्रदीर्घ प्रवासातील शेवटचा टप्पा म्हणून ‘नाशिक जिल्ह्यातील आंबेडकरी चळवळ – खंड २’ या ग्रंथाची प्रतीक्षा आहे. हा ग्रंथ केवळ पाचवा ग्रंथ नसून, १७–१८ वर्षांच्या दीर्घ संशोधनप्रवासाची अखेरची खूण, असंख्य कार्यकर्त्यांच्या स्मृतींना वाहिलेली आदरांजली आणि पुढील पिढ्यांसाठी जतन केलेला वैचारिक वारसा म्हणून पाहिला जात आहे.
या ग्रंथाच्या माध्यमातून आंबेडकरी चळवळीतील कार्यकर्त्यांचा संघर्ष, त्यांचे योगदान आणि सामाजिक परिवर्तनाची वाटचाल पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
प्रवास थांबेल; इतिहास मात्र बोलत राहील
आर्थिक अडचणींमुळे संशोधनाची पावले थांबणार असली, तरी आतापर्यंत जतन केलेला इतिहास थांबणार नाही. ग्रंथांच्या माध्यमातून जतन झालेला हा इतिहास पुढील पिढ्यांना संघर्षाची प्रेरणा, सामाजिक परिवर्तनाची दिशा आणि आपल्या चळवळीच्या मुळांची जाणीव करून देत राहील.
१७–१८ वर्षांच्या या अथक प्रवासात अनेक व्यक्तींनी माहिती, कागदपत्रे, आठवणी आणि सहकार्याच्या माध्यमातून दिलेले योगदानही या ऐतिहासिक कार्याचा महत्त्वाचा भाग ठरले आहे. त्यांच्या सहकार्यामुळेच चळवळीच्या इतिहासातील अनेक दुर्लक्षित पाने प्रकाशात आणता आली.
प्रवास थांबेल… संशोधनाची पावले थांबतील… पण या ग्रंथांमधून जतन केलेला इतिहास मात्र बोलत राहील.
आता उरली आहे ती फक्त शेवटच्या खंडाची प्रतीक्षा… आणि १७–१८ वर्षांच्या अथक संशोधनप्रवासाला एका ऐतिहासिक पूर्णविरामाची.
जयभीम!
