विक्रांत पाटील
>> सकाळचा अलार्म वाजतो… लोकल पकडण्याची घाई, ट्रॅफिकची कटकट, ऑफिसचे न संपणारे टार्गेट्स आणि रात्री उशिरापर्यंत मोबाईलच्या स्क्रीनवर स्क्रोल होत राहणारे रील्स! हे वरवर पाहता एखाद्या सामान्य नोकरदार किंवा व्यावसायिकाचे नियमित वेळापत्रक वाटू शकते. पण या चकचकीत आणि वेगवान शहरी ‘लाईफस्टाईल’च्या मागे एक अत्यंत भयानक सत्य दडलेले आहे. नुकत्याच समोर आलेल्या एका खळबळजनक राष्ट्रीय सर्वेक्षणाने (“द इंडिया हेल्थ कोशंट २०२६”) देशातील विचारवंतांना आणि समाजधुरिणांना हादरवून सोडले आहे. या अहवालानुसार, भारतातील तब्बल ८२ टक्के शहरी नागरिक सध्या तीव्र मानसिक तणावाखाली वावरत आहेत. धक्कादायक बाब म्हणजे, या तणावाचे सर्वात मोठे आणि मुख्य कारण ‘पैसा’ आणि ‘आर्थिक उद्दिष्टे’ हे असल्याचे समोर आले आहे. वरून सुदृढ आणि संपन्न दिसणारा शहरी भारत आतून किती पोकळ आणि अस्वस्थ झाला आहे, हेच या आकडेवारीवरून स्पष्ट होते.
या सर्वेक्षणातील सर्वात मोठा विरोधाभास असा की, केवळ १ टक्के शहरी भारतीयांनी स्वतःचे आरोग्य ‘खराब’ असल्याचे म्हटले आहे; म्हणजेच बाकीच्यांना आपण निरोगी आहोत असे वाटते. पण प्रत्यक्षात मात्र ८२ टक्के लोक तणावाच्या छायेत आहेत आणि त्यातील १४ टक्के लोकांचा तणाव तर त्यांच्या नियंत्रणाबाहेर गेला आहे. यातही सर्वात जास्त फटका तरुण पिढीला बसला आहे. ज्या २५ ते ३४ वयोगटातील तरुणाईला आपण देशाचे भविष्य आणि सर्वात ऊर्जावान पिढी मानतो, तीच पिढी आज सर्वात जास्त मानसिक दबावाखाली आहे. २४ तास ‘कनेक्टेड’ राहण्याच्या नादात ही पिढी स्वतःच्या मनापासून पूर्णपणे ‘डिस्कनेक्ट’ झाली आहे. मेट्रो शहरांमधील (मुंबई, दिल्ली, बेंगळुरू) कॉर्पोरेट संस्कृती, नोकरीची असुरक्षितता, आणि सोशल मीडियावरील आभासी जगाशी स्वतःची केलेली तुलना यामुळे हा तणाव अधिकच गहिरा झाला आहे. जागतिक मानसिक आरोग्य क्रमवारीत भारताचा लागलेला ६० वा क्रमांक ही आपली खरी आंतरराष्ट्रीय स्थिती दर्शवतो.
शहरी मानसिक तणावाचा आलेख (२०२६)
* ८२% ─► तीव्र मानसिक तणावाखालील नागरिक
* ४१% ─► पैशांमागे धावण्यामुळे आलेला तणाव
* १४% ─► नियंत्रणाबाहेर गेलेला तणाव
‘पैसा’ की मानसिक शांतता?
“पैशाने सुख विकत घेता येत नाही,” ही जुनी म्हण आजच्या शहरी संदर्भात तंतोतंत खरी ठरताना दिसत आहे. सर्वेक्षणात ४१ टक्के लोकांनी स्पष्ट केले आहे की, अविरतपणे आर्थिक उद्दिष्टे (फायनान्शिअल गोल्स) गाठण्याच्या शर्यतीमुळे त्यांच्या डोक्यावर प्रचंड ताण निर्माण होत आहे. ईएमआय, घरांचे वाढते भाडे, मुलांचे महागडे शिक्षण आणि तथाकथित ‘लक्झरी लाईफ’ टिकवून ठेवण्याचा अट्टाहास यांमुळे माणसाचे जगणेच यांत्रिक झाले आहे. तणावाचे हे मूक आक्रमण माणसाला आतून हळूहळू पोखरत जाते. याचे परिणाम रोजच्या जगण्यात सहज दिसतात – ६३ टक्के लोकांमध्ये कामाची प्रेरणा (मोटीव्हेशन) संपत चालली आहे, ५८ टक्के लोक भावनिकदृष्ट्या कमालीचे संवेदनशील किंवा चिडचिडे झाले आहेत, तर ४६ टक्के लोकांची झोप पूर्णपणे उडाली आहे. दुःखद गोष्ट अशी की, सुकामेवा खाणे, जिम लावणे किंवा महागडे सप्लिमेंट्स घेणे यालाच लोक आरोग्य समजतात, पण त्यासाठी लागणारा पैसा कमवताना मनाची जी शांतता भंग पावते, त्याकडे कोणाचेच लक्ष नाही.
तणावाची मुख्य लक्षणे | बाधित शहरी लोकसंख्या (%)
* कामातील प्रेरणेचा अभाव | ६३%
* अति-भावनिक संवेदनशीलता / चिडचिड | ५८%
* अपुरी झोप आणि शारीरिक थकवा | ४६%
* कामावर लक्ष केंद्रित करण्यास अडचण | ४४%
बदलती मानसिकता, पण मदतीची भीती
एक सकारात्मक बदल म्हणजे, आजची तरुण पिढी शारीरिक आरोग्याइतकेच किंवा त्याहून अधिक मानसिक आरोग्याला (मेंटल हेल्थ) महत्त्व देऊ लागली आहे. २५ ते ३४ वयोगटातील ५४ टक्के तरुणांच्या मते मानसिक स्वास्थ्य हीच त्यांची प्राथमिकता आहे. परंतु, विचार बदलले तरी वर्तनात बदल झालेला नाही. समाजात अजूनही मानसिक आजारांकडे किंवा मानसोपचारतज्ज्ञांकडे जाण्याकडे एका वेगळ्याच दृष्टिकोनातून पाहिले जाते. “मी मानसोपचारतज्ज्ञांकडे गेलो तर लोक मला वेडा म्हणतील का?” ही भीती आजही शहरी सुशिक्षितांमध्ये कायम आहे. म्हणूनच, केवळ ४० टक्के लोक मानसिक तणावाच्या वेळी उघडपणे मदत मागण्यास तयार होतात. महिला या बाबतीत पुरुषांपेक्षा अधिक जागरूक आणि व्यक्त होणाऱ्या आहेत (४४%), तर पुरुष (३९%) आजही आपल्या भावना मनातच दाबून ठेवणे पसंत करतात, जे पुढे जाऊन हृदयविकार किंवा नैराश्यासारख्या मोठ्या संकटांना आमंत्रण देते.
थोडक्यात विचार करायचा तर, बँक बॅलन्स वाढवण्याच्या नादात आपण ‘लाईफ बॅलन्स’ तर गमावून बसलो नाही ना? हा प्रश्न प्रत्येक शहरी नागरिकाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे. शरीरासोबतच मनाचे आरोग्य राखणे, पैशाच्या मागे धावताना थोडा वेळ स्वतःसाठी आणि कुटुंबासाठी काढणे, आणि गरज पडल्यास संकोच न बाळगता मानसोपचारतज्ज्ञांची मदत घेणे हाच या आधुनिक ‘शहरी साथीच्या आजारा’वरील खरा उपाय आहे.
