अजिंठा लेणी : डोंगराच्या काळोखात लपलेलं २,००० वर्षांचं रहस्य!
संघरत्न सपकाळे भुसावळ
कल्पना करा… की, तुम्ही जवळपास २,००० वर्षांपूर्वीच्या एका दगडी डोंगरासमोर उभे आहात तुमच्या हातात आधुनिक मशीन नाही वीज नाही,क्रेन नाही,कॉम्प्युटर नाही पण समोरचा अख्खा डोंगर आतून कोरून तयार केलेलं एक भव्य जग आहे
भिंतींवर राजे-राण्या आहेत,बुद्धांच्या पूर्वजन्मांच्या कथा आहेत, अद्भुत चित्रे आहेत, शेकडो वर्षांपूर्वीच्या कलाकारांचे चेहरे आजही रंगांमध्ये जिवंत आहेत आणि सर्वात मोठं रहस्य हे सगळं नेमकं कसं निर्माण झालं असेल? ही आहे महाराष्ट्राच्या छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील जगप्रसिद्ध अजिंठा लेणी
कथा सुरू होते… सुमारे २,००० वर्षांपूर्वी!
वाघूर नदीच्या घोड्याच्या नालासारख्या वळणाभोवती असलेल्या डोंगराच्या कड्यांमध्ये प्राचीन कारागिरांनी दगड फोडत-फोडत गुहा निर्माण करण्यास सुरुवात केली. अजिंठ्याचा पहिला मोठा टप्पा साधारणपणे इ.स.पूर्व दुसऱ्या शतकापासून सुरू झाला. त्या काळात येथे बौद्ध भिक्षू येत असत. पावसाळ्यात भ्रमंती थांबवून भिक्षूंना राहता यावं, ध्यान करता यावं आणि धार्मिक शिक्षण देता यावं म्हणून येथे विहार आणि चैत्यगृहे तयार करण्यात आली. पण काही काळानंतर या परिसरातील काम थांबले…आणि मग अनेक शतकांसाठी अजिंठा जणू काळाच्या पडद्याआड गेला.
आणि मग आला अजिंठ्याचा सुवर्णकाळ…
इ.स.च्या पाचव्या-सहाव्या शतकात वाकाटक राजवंशाच्या काळात, विशेषतः राजा हरिषेणाच्या कारकिर्दीत, अजिंठ्यात मोठ्या प्रमाणावर लेणी, शिल्पे आणि चित्रांची निर्मिती झाली. राजाश्रयाबरोबरच सरदार, मंत्री, व्यापारी आणि इतर दात्यांनीही या कामाला मदत केली.
याच काळात अजिंठ्याच्या अनेक भव्य लेण्यांनी आज आपण पाहतो ते अद्भुत रूप धारण केलं. आणि मग पुन्हा इतिहास बदलला,राजकीय परिस्थिती बदलली,अजिंठ्याचा परिसर हळूहळू निर्जन झाला,भिक्षू गेले,लोक गेले, आणि निसर्गाने आपल्या हिरव्या पडद्याने या संपूर्ण कलाविश्वाला झाकून टाकलं.
शेकडो वर्षे… आणि एक शिकारी!
इ.स. १८१९.ब्रिटिश अधिकारी जॉन स्मिथ अजिंठ्याच्या परिसरात वाघाच्या शिकारीसाठी आला होता. घनदाट जंगलातून जात असताना त्याची नजर डोंगराच्या कड्यातील एका अनोख्या कमानीसारख्या रचनेकडे गेली. कुतूहल म्हणून तो त्या दिशेने गेला,आत प्रवेश केला, आणि त्याच्यासमोर उलगडलं
शतकानुशतके अंधारात लपलेलं एक अद्भुत कलाविश्व तो भाग आज लेणी क्रमांक १० म्हणून ओळखला जातो. जॉन स्मिथने तिथे आपले नाव आणि १८१९ ही तारीख कोरली.
आजही त्या घटनेची खूण तिथे दिसते.
मात्र एक महत्त्वाची गोष्ट— अजिंठ्याचा शोध जॉन स्मिथने “पहिल्यांदा” लावला असे म्हणणे पूर्णपणे अचूक नाही. स्थानिक लोकांना या लेण्यांची माहिती असण्याची शक्यता होती. १८१९ मध्ये ब्रिटिश जगाला या स्थळाची पुन्हा ओळख झाली, म्हणून याला “पुनर्शोध” (rediscovery) म्हणणे अधिक योग्य ठरते.
पण अजिंठ्याचं खरं रहस्य इथे सुरू होतं…
या दगडी भिंतींवर इतकी सुंदर चित्रे कशी तयार झाली? आज आपण ब्रश, रंग, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि आधुनिक प्रकाशयंत्रे वापरतो. पण त्या काळात कलाकारांनी उपलब्ध नैसर्गिक खनिजे आणि इतर पदार्थांपासून रंग तयार केले. भिंतींवर आधी प्लास्टरसदृश थर तयार करून त्यावर रंगकाम करण्यात आलं, आणि आश्चर्य म्हणजे…सुमारे १५०० ते २००० वर्षांनंतरही अनेक चित्रांचे रंग आणि रेषा आज आपल्याला स्पष्टपणे दिसतात ही चित्रे केवळ सजावट नव्हती, ती होती ,कथा धर्म राजदरबार तत्कालीन समाजजीवन वस्त्रे व अलंकार संगीत मानवी भावना यांचं दगडावर आणि रंगांमध्ये जतन केलेलं एक प्राचीन दृश्यविश्व
पद्मपाणी… त्या चेहऱ्यात इतकी करुणा का दिसते?
अजिंठा लेणी क्रमांक १ मधील बोधिसत्त्व पद्मपाणी हे जगप्रसिद्ध चित्रांपैकी एक आहे,हातात कमळ, डोळ्यांत शांतता, चेहऱ्यावर करुणा, आणि आजूबाजूला राजेशाही वैभव, पद्मपाणी आणि वज्रपाणी यांसारख्या बोधिसत्त्वांच्या प्रतिमा बौद्ध परंपरेतील करुणा, आध्यात्मिक आदर्श आणि संरक्षणाच्या संकल्पनांशी जोडलेल्या आहेत.हे चित्र पाहताना एक क्षण असा येतो की आपण चित्र पाहतोय की १,५०० वर्षांपूर्वीचा एखादा जिवंत चेहरा आपल्याकडे पाहतोय?
आणि मग उलगडतात जातक कथा…
अजिंठ्यात बुद्धांच्या पूर्वजन्मांच्या कथा सांगणाऱ्या अनेक जातक कथांचे चित्रण आहे.महाजनक जातक छदंत जातक शिबी जातक या कथांमध्ये त्याग, करुणा, दान, संयम आणि नैतिकतेचे संदेश आहेत. विशेष म्हणजे त्या चित्रांमध्ये केवळ धार्मिक प्रसंग नाहीत, त्यातून आपल्याला प्राचीन भारतातील राजदरबार राजवाडे दागिने कपडे वाद्ये हत्ती घोडे सामान्य माणसांचे जीवन यांचीही झलक मिळते,म्हणजेच…अजिंठा ही फक्त लेण्यांची मालिका नाही; ती प्राचीन भारताचा एक जिवंत चित्रपट आहे!
आता येते अजिंठ्याची सर्वात रोमांचक लोककथा…
कल्पना करा..रात्र झाली आहे. डोंगर काळोखात बुडाला आहे. वाघूर नदीचा आवाज घुमतोय…आणि या निर्जन डोंगरात अचानक कुठूनतरी हातोड्याचे आवाज ऐकू येतात…
ठक्… ठक्… ठक्… लोककथांमध्ये अशी कल्पना सांगितली जाते की एवढ्या कठीण दगडात इतकी भव्य कलाकृती सामान्य माणसाने निर्माण केली असावी, यावर लोकांचा विश्वास बसत नव्हता. म्हणून काही स्थानिक कथांमध्ये या लेण्या दैवी किंवा अलौकिक शक्तींनी निर्माण केल्याच्या कल्पना आढळतात. कुठे गंधर्वांचा उल्लेख…कुठे देवशक्तींचा…तर कुठे “एका रात्रीत हे काम पूर्ण झालं” अशी अतिशयोक्त लोककथा पण… हा भाग इतिहास नाही—लोककथा आहे.
पुरातत्त्वीय पुरावे मात्र सांगतात की अजिंठ्याची निर्मिती अनेक टप्प्यांत, अनेक वर्षांच्या मानवी श्रमातून झाली.आणि कदाचित…याच वास्तवामुळे ही कथा अधिक रोमांचक बनते. कारण अलौकिक शक्ती नसतानाही हजारो वर्षांपूर्वीच्या मानवाने जे निर्माण केलं…ते आजही आपल्याला थक्क करतं!
डोंगर उलटा कोरला… पण कसा?
अजिंठ्यातील लेणी बेसाल्ट खडकात कोरलेली आहेत..त्या स्वतंत्र दगडांनी बांधलेल्या इमारती नाहीत. म्हणजे कारागिरांनी दगड आणून इमारत उभी केली नाही…तर डोंगरच कापून इमारत निर्माण केली चैत्यगृहे…स्तंभ…मूर्ती…कमानी…विहार…आणि सूक्ष्म कोरीव काम! हे सर्व करण्यासाठी प्राचीन कारागिरांना असंख्य तास, प्रचंड कौशल्य आणि अचूक नियोजन करावं लागलं असणार.
जगाने मान्य केलेलं अजिंठ्याचं वैभव!
अजिंठा लेणी आज जगातील सर्वात महत्त्वाच्या प्राचीन बौद्ध कला-वास्तूंपैकी एक मानली जातात.इ.स. १९८३ मध्ये UNESCO ने अजिंठा लेण्यांना World Heritage Site म्हणून घोषित केलं.आणि म्हणूनच—महाराष्ट्रातील हा डोंगर फक्त महाराष्ट्राचा नाही फक्त भारताचा नाही तर संपूर्ण मानवजातीच्या सांस्कृतिक वारशाचा भाग आहे.
पण एक प्रश्न अजूनही मनात राहतो…
ज्या कलाकारांनी हे चित्र रंगवलं…ज्यांनी दगडात हे स्तंभ कोरले…ज्यांनी बुद्धांच्या कथा भिंतींवर जिवंत केल्या…त्यांची नावं आपल्याला किती माहिती आहेत?कदाचित… नाही त्यांची नावं इतिहासाने विसरली. पण त्यांनी निर्माण केलेली कला?
ती १,५००–२,००० वर्षांनंतरही जगाशी संवाद साधते आहे.कदाचित हाच खरा अमरत्वाचा अर्थ असावा…माणूस जातो…पण त्याची कला उरते. अजिंठा आपल्याला फक्त इतिहास सांगत नाही.तो आपल्याला आपल्या पूर्वजांच्या कल्पकतेची, कलेची आणि कौशल्याची जाणीव करून देतो.
