आदिमाता निऋतीच्या लेकींच्या कृतज्ञतेचा अनमोल उत्सव म्हणजे नवरात्रोत्सव!
देवीच्या पूजेपलीकडे स्त्रीचा सन्मान, स्वाभिमान आणि समानतेचा जागर व्हावा; ज्योतिबा-सावित्रींच्या विचारांतून नवदुर्गांना मिळावा आत्मभानाचा प्रकाश
प्राजक्ता कमल प्रकाश माळी
नगाव, जि. धुळे
भारताची संस्कृती ही विविध परंपरा, विचारधारा आणि जीवनमूल्यांनी समृद्ध आहे. प्राचीन कृषिसंस्कृती, निसर्गाशी असलेले नाते आणि स्त्रीशक्तीचे महत्त्व या आपल्या सांस्कृतिक परंपरेतील महत्त्वाच्या बाबी आहेत. नवरात्रोत्सव हा चैतन्य, ऊर्जा, मांगल्य आणि आदिशक्तीच्या उपासनेचा उत्सव म्हणून साजरा केला जातो. आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला घटस्थापनेने सुरू होणारे हे नऊ दिवस केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नाहीत; तर निसर्ग, कृषिसंस्कृती, लोकपरंपरा आणि स्त्रीशक्तीच्या गौरवाचे प्रतीक म्हणूनही त्यांच्याकडे पाहता येते.
आदिमाता निऋती आणि तिच्या लेकींच्या स्मरणातून स्त्रीच्या कर्तृत्वाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा विचार या उत्सवाला वेगळा सामाजिक अर्थ देतो. नवरात्र म्हणजे केवळ देवीसमोर दिवा लावणे, साडी-चोळी अर्पण करणे किंवा नऊ रंगांचे कपडे परिधान करणे नव्हे; तर आपल्या सभोवतालच्या प्रत्येक स्त्रीला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार देण्याची जाणीव निर्माण करणे होय.
कृषिसंस्कृती आणि घटस्थापनेचे नाते
भारतीय कृषिसंस्कृतीत माती, बीज, पाऊस, अंकुर आणि पीक यांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. घटस्थापनेच्या वेळी मातीमध्ये विविध धान्यांची पेरणी करून त्यांना अंकुर फुटण्याची प्रतीक्षा केली जाते. या परंपरेतून निसर्गचक्र, बीजसंवर्धन आणि समृद्धीची अपेक्षा व्यक्त होते. मातीच्या कुशीतून अंकुरणारे बीज हे नवजीवनाचे प्रतीक आहे.
निऋती आणि दुर्गा यांच्याशी जोडलेल्या विविध सांस्कृतिक कथांमधून स्त्रीचे सामर्थ्य, कर्तृत्व आणि संघर्ष यांचे दर्शन घडते. या कथांचे ऐतिहासिक संदर्भ स्वतंत्र अभ्यासाचा विषय असले, तरी त्यातून स्त्रीशक्तीचा गौरव करण्याची प्रेरणा घेता येते. शेतीच्या कामात महिलांचे योगदान आजही अत्यंत महत्त्वाचे आहे. बी पेरण्यापासून ते पीक काढणीपर्यंत अनेक टप्प्यांवर महिला मेहनत घेतात. मात्र, त्यांच्या श्रमांना आणि निर्णयक्षमतेला अपेक्षित मान्यता मिळतेच असे नाही.
देवीची पूजा होते; मग घरातील स्त्रीचा सन्मान कुठे?
नवरात्रोत्सवात देवीची भक्तिभावाने पूजा केली जाते. तिला साडी-चोळी अर्पण केली जाते, आरती केली जाते आणि कन्यापूजनातून बालिकेला देवीचे रूप मानले जाते. परंतु या धार्मिक श्रद्धेचे प्रतिबिंब प्रत्यक्ष जीवनात कितपत उमटते, हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारायला हवा.
घरातील महिला सर्वांची काळजी घेतात, कुटुंबासाठी कष्ट करतात आणि अनेकदा स्वतःच्या गरजा मागे ठेवतात. कुटुंबातील सर्वांनी जेवल्यानंतर जेवणारी महिला, स्वतःच्या इच्छा बाजूला ठेवून इतरांसाठी झटणारी आई किंवा संसाराचा गाडा ओढणारी पत्नी—या प्रत्येक स्त्रीच्या त्यागामागे तिचे कष्ट आणि भावविश्व दडलेले असते. मात्र, तिच्या श्रमांची दखल घेतली जाते का? तिच्या मताला घरात समान महत्त्व दिले जाते का? शिक्षण, रोजगार, आर्थिक स्वातंत्र्य आणि निर्णयप्रक्रियेत तिला समान संधी मिळतात का?
देवीला पूजनीय मानताना जिवंत स्त्रीच्या स्वातंत्र्यावर बंधने घालणे, तिच्या मताचा अनादर करणे किंवा तिच्या कर्तृत्वाकडे दुर्लक्ष करणे ही विसंगती दूर झाली पाहिजे. स्त्रीचा सन्मान हा केवळ उत्सवातील विधी न राहता रोजच्या जगण्याचा भाग बनला पाहिजे.
ज्योतिबा-सावित्रींच्या विचारांतून स्त्रीशिक्षणाचा जागर
महात्मा ज्योतिराव फुले आणि क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी स्त्रीशिक्षण, सामाजिक समता आणि मानवी प्रतिष्ठेसाठी ऐतिहासिक कार्य केले. त्या काळातील रूढी, सामाजिक बंधने आणि विरोधाचा सामना करत त्यांनी मुलींच्या शिक्षणासाठी मार्ग खुला केला. शिक्षण हे स्त्रीच्या स्वाभिमानाचे, स्वतंत्र विचारांचे आणि आत्मनिर्भरतेचे महत्त्वाचे साधन आहे, हा संदेश त्यांच्या कार्यातून मिळतो.
आज विज्ञान, शिक्षण, शेती, उद्योग, राजकारण, संरक्षण, क्रीडा, कला आणि अंतराळ संशोधन अशा विविध क्षेत्रांत महिला आपले कर्तृत्व सिद्ध करत आहेत. तरीही अनेक महिलांना भेदभाव, असुरक्षितता, कौटुंबिक बंधने आणि समान संधींच्या अभावाचा सामना करावा लागतो. त्यामुळे स्त्रीशिक्षणाचा प्रसार, आर्थिक स्वावलंबन आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांसाठी सातत्याने प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.
महात्मा फुले यांच्या सत्यशोधक विचारांची आणि सावित्रीबाईंच्या शैक्षणिक कार्याची आठवण केवळ जयंती किंवा पुण्यतिथीपुरती मर्यादित राहू नये. त्यांच्या विचारांचा उपयोग आपल्या घरातील आणि समाजातील व्यवहार बदलण्यासाठी झाला, तरच त्यांना खऱ्या अर्थाने अभिवादन ठरेल.
अंधश्रद्धेपेक्षा विवेकाला महत्त्व द्या
आज माहिती आणि तंत्रज्ञानाचे युग आहे. तरीही काही लोक भोंदूगिरी, अवास्तव दावे आणि अंधश्रद्धेच्या प्रभावाखाली येतात. कोणत्याही व्यक्तीच्या सांगण्यावर आंधळेपणाने विश्वास ठेवण्याऐवजी प्रश्न विचारणे, पुरावे तपासणे आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारणे गरजेचे आहे.
विशेषतः महिलांनी स्वतःच्या विचारशक्तीवर विश्वास ठेवावा, शिक्षणाच्या माध्यमातून ज्ञान मिळवावे आणि चुकीच्या प्रथांना विवेकाच्या आधारे प्रश्न विचारावेत. मात्र, अंधश्रद्धेविरोधातील लढा केवळ महिलांची जबाबदारी नाही. स्त्री-पुरुष दोघांनीही विवेकनिष्ठ, समतावादी आणि मानवी मूल्यांवर आधारित समाज घडवण्यासाठी पुढाकार घेणे आवश्यक आहे.
समता, स्वातंत्र्य, न्याय, बंधुता, करुणा आणि नैतिकता ही मूल्ये आपल्या जीवनात रुजली पाहिजेत. हीच मूल्ये स्त्रीला आत्मविश्वासाने उभे राहण्याचे बळ देतात आणि समाजाला अधिक न्याय्य बनवतात.
नवरात्रीचे बदलते स्वरूप आणि उत्सवाचा खरा अर्थ
काळानुसार नवरात्रोत्सवाचे स्वरूप बदलले आहे. घरगुती घटस्थापना आणि मंदिरांतील पूजेबरोबरच सार्वजनिक मंडळे, गरबा, दांडिया, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि नऊ रंगांच्या पोशाखांची परंपरा लोकप्रिय झाली आहे. या उत्सवातून सामाजिक संवाद, सांस्कृतिक सहभाग आणि आनंदाची देवाणघेवाण होते.
परंतु उत्सवाचा बाह्य देखावा कितीही भव्य असला, तरी त्याचा सामाजिक संदेश विसरून चालणार नाही. नऊ दिवस देवीची आराधना करताना नऊ दिवसांपलीकडेही महिलांचा सन्मान जपला पाहिजे. कन्यापूजन करताना मुलींच्या शिक्षणाचा आणि सुरक्षिततेचा विचार केला पाहिजे. देवीला शक्तीचे प्रतीक मानताना प्रत्येक मुलीला निर्भयपणे जगण्याचे स्वातंत्र्य मिळेल, यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत.
आजची महिला ही केवळ कुटुंबाची जबाबदारी सांभाळणारी व्यक्ती नाही; ती समाजाच्या प्रगतीची सक्रिय भागीदार आहे. तिच्या स्वप्नांना दिशा देणे, तिच्या निर्णयांचा आदर करणे आणि तिच्या कर्तृत्वाला संधी उपलब्ध करून देणे ही समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे.
खरी पूजा म्हणजे स्त्रीला मान, प्रतिष्ठा आणि स्वातंत्र्य!
नवरात्रोत्सवाचा खरा संदेश तेव्हाच सार्थ ठरेल, जेव्हा प्रत्येक घरात स्त्रीला समान स्थान मिळेल. मुलगा आणि मुलगी यांच्यात भेदभाव केला जाणार नाही. महिलांना शिक्षण, रोजगार आणि आर्थिक स्वावलंबनाच्या समान संधी मिळतील. अन्याय आणि अत्याचाराविरोधात समाज ठामपणे उभा राहील. स्त्रीच्या संमतीचा, इच्छेचा आणि स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्वाचा आदर केला जाईल.
आजची दुर्गा अन्यायाविरुद्ध जागरूक झाली पाहिजे; पण तिच्या संघर्षाची जबाबदारी तिच्यावरच टाकून चालणार नाही. कुटुंब, समाज आणि प्रशासनानेही तिच्या सुरक्षिततेसाठी आणि समान हक्कांसाठी जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे. विषमता, भेदभाव आणि अन्याय दूर करण्यासाठी प्रत्येकाने आपल्या आचरणात बदल घडवला पाहिजे.
आदिमाता निऋतीच्या लेकींच्या कृतज्ञतेचा हा अनमोल उत्सव स्त्रीच्या सामर्थ्याची जाणीव करून देणारा ठरो. महात्मा ज्योतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या विचारांचा प्रकाश प्रत्येक घरात पोहोचो. आपल्या मनातील काम, क्रोध, लोभ, अहंकार आणि द्वेष यांवर मात करून समता, विवेक आणि माणुसकीचा दीप प्रज्वलित होवो.
मातीतील अंकुरांचे संगोपन आणि स्त्रीच्या स्वाभिमानाचे संवर्धन—या दोन्ही गोष्टींना समान महत्त्व देणारा नवरात्रोत्सव साजरा झाला, तरच आदिशक्तीच्या उपासनेला खरा सामाजिक अर्थ प्राप्त होईल.
— प्राजक्ता कमल प्रकाश माळी, नगाव, जि. धुळे
