अंधारातून प्रकाशाकडे नेणारा सूर्य – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

माणुसकी, समानता आणि ज्ञानाचा दीप प्रज्वलित करणाऱ्या महामानवाच्या विचारांची दिवाळी

लेखक : शिवराम जाधव

दिवाळी म्हणजे अंधारावर प्रकाशाचा विजय! निराशेवर आशेचा विजय! एका छोट्याशा पणतीनेही अंधाराने व्यापलेले घर उजळून निघते. मात्र, काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की, ती केवळ एक घर नव्हे, तर संपूर्ण समाजाच्या आयुष्यात प्रकाश निर्माण करतात. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे असेच एक तेजस्वी सूर्य होते. स्वतःच्या आयुष्यात असंख्य संकटांचा अंधार सहन करून त्यांनी कोट्यवधी वंचितांच्या जीवनात ज्ञान, स्वाभिमान, समानता आणि हक्कांचा प्रकाश निर्माण केला.

१४ एप्रिल १८९१ रोजी मध्य प्रदेशातील महू येथे एका सामान्य कुटुंबात भिवा या बालकाचा जन्म झाला. पुढे याच बालकाने आपल्या असामान्य कर्तृत्वाने जगाच्या इतिहासात अढळ स्थान निर्माण केले. ते म्हणजे भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर!

अपमानाच्या अंधारातून ज्ञानाच्या प्रकाशाकडे

बाबासाहेबांचे बालपण जातीय भेदभाव, अस्पृश्यता आणि सामाजिक अपमानाच्या वातावरणात गेले. शाळेत शिकताना त्यांना इतर विद्यार्थ्यांपासून वेगळे बसावे लागे. पाणी पिण्यासाठीही दुसऱ्याच्या मदतीची वाट पाहावी लागे. माणूस असूनही माणसासारखी वागणूक नाकारली जात होती. समाजव्यवस्थेने त्यांच्या वाट्याला अपमानाचे काटे दिले; मात्र त्यांनी त्या काट्यांवरूनच ज्ञानाचा मार्ग निर्माण केला.

शिक्षण हेच सामाजिक परिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन आहे, यावर त्यांचा ठाम विश्वास होता. प्रतिकूल परिस्थिती, आर्थिक अडचणी आणि सामाजिक अपमान यांची पर्वा न करता त्यांनी शिक्षणाचा ध्यास सोडला नाही. त्यांची जिद्द एवढी प्रबळ होती की, परिस्थितीने कितीही अडवले तरी त्यांनी ज्ञानाच्या दिशेने वाटचाल सुरूच ठेवली.

जागतिक शिक्षणातून समाजपरिवर्तनाचा ध्यास

बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड यांच्या शिष्यवृत्तीच्या मदतीने बाबासाहेबांना उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेतील कोलंबिया विद्यापीठात जाण्याची संधी मिळाली. तेथे त्यांनी अर्थशास्त्राचा सखोल अभ्यास केला आणि पीएच.डी. पदवी संपादन केली. पुढे लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समध्ये उच्च शिक्षण घेतले आणि कायद्याचे शिक्षण पूर्ण करून बॅरिस्टर झाले.

परदेशातील नामांकित विद्यापीठांमध्ये शिक्षण घेऊन त्यांनी जागतिक स्तरावर आपली विद्वत्ता सिद्ध केली. मात्र, वैयक्तिक यश, प्रतिष्ठा आणि सुखसोयी यांमध्ये रमून राहणे त्यांना मान्य नव्हते. भारतातील शोषित, वंचित आणि उपेक्षित समाजाला न्याय मिळवून देणे, हेच त्यांच्या आयुष्याचे ध्येय होते.

पाण्याच्या एका थेंबासाठीही संघर्ष!

भारतामध्ये परतल्यानंतर बाबासाहेबांनी सामाजिक विषमतेविरुद्ध संघर्षाला नवी दिशा दिली. महाड येथील चवदार तळ्याचा सत्याग्रह हा केवळ पाणी पिण्याचा लढा नव्हता, तर माणसाला माणूस म्हणून जगण्याचा अधिकार मिळवून देणारी क्रांती होती.

पाण्यासारख्या मूलभूत गरजेवरही जातीय बंधने लादली जात असतील, तर त्या व्यवस्थेला प्रश्न विचारणे आवश्यक आहे, हा संदेश त्यांनी दिला. त्यांनी मनुस्मृती दहनातून विषमतावादी विचारसरणीला आव्हान दिले. नाशिकच्या काळाराम मंदिर प्रवेश आंदोलनातून धार्मिक आणि सामाजिक समानतेचा हक्क मांडला.

त्यांच्या संघर्षाचा केंद्रबिंदू एकच होता—माणसाला जात, धर्म, लिंग किंवा जन्माच्या आधारावर कमी लेखता कामा नये. प्रत्येकाला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार मिळालाच पाहिजे.

त्यांनी दिलेला मंत्र आजही प्रत्येक पिढीला प्रेरणा देतो—

“शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा!”

हा केवळ घोषवाक्य नसून अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची, ज्ञानाच्या बळावर स्वतःचे आयुष्य बदलण्याची आणि संघटित शक्तीने समाजपरिवर्तन घडविण्याची जीवनदृष्टी आहे.

संविधानाच्या माध्यमातून लोकशाहीचा प्रकाश

१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला. स्वतंत्र राष्ट्राला लोकशाही मूल्यांवर आधारित राज्यव्यवस्थेची गरज होती. संविधान निर्मितीच्या प्रक्रियेत बाबासाहेबांनी संविधान मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली. भारतीय संविधानाच्या निर्मितीत त्यांचे योगदान ऐतिहासिक आणि अतुलनीय आहे.

संविधानाने प्रत्येक नागरिकाला समानतेचा अधिकार, स्वातंत्र्याचा अधिकार, धार्मिक स्वातंत्र्य, शोषणाविरुद्ध संरक्षण आणि न्याय मिळविण्याची हमी दिली. स्त्री-पुरुष समानता, सामाजिक न्याय आणि लोकशाही मूल्यांना त्यांनी संविधानाच्या माध्यमातून भक्कम आधार दिला.

आज आपण अभिमानाने सांगतो की, भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या लोकशाही देशांपैकी एक आहे. या लोकशाहीचा पाया अधिक मजबूत करण्यासाठी बाबासाहेबांनी दिलेले योगदान प्रत्येक भारतीयाने समजून घेणे गरजेचे आहे.

खरी दिवाळी कोणती?

आज दिवाळी आली की घराघरांत रोषणाई होते. आकाशकंदील लावले जातात, पणत्या प्रज्वलित होतात, फटाक्यांची आतषबाजी होते. नवीन कपडे, मिठाई आणि आनंदाचे वातावरण निर्माण होते. मात्र, या उत्सवाच्या प्रकाशात समाजातील शेवटच्या घटकाचे आयुष्य अजूनही अंधारात असेल, तर आपण आत्मपरीक्षण करण्याची गरज आहे.

ज्या घरात शिक्षणाचा दिवा नाही, ज्या मुलाला परिस्थितीमुळे शाळा सोडावी लागते, ज्या स्त्रीला समानतेचा अधिकार मिळत नाही, ज्या कुटुंबाला जातीय भेदभावाचा सामना करावा लागतो आणि ज्या माणसाला आजही सन्मानाने जगण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो, त्या समाजात खरी दिवाळी कशी साजरी होणार?

बाबासाहेबांचे स्वप्न केवळ काही व्यक्तींच्या प्रगतीचे नव्हते, तर संपूर्ण समाजाच्या सर्वांगीण उन्नतीचे होते. शिक्षण, स्वाभिमान, बंधुता, समता आणि न्याय या मूल्यांवर आधारित समाजनिर्मिती हेच त्यांच्या विचारांचे सार होते.

विचारांची पणती प्रत्येक मनात पेटू दे!

६ डिसेंबर १९५६ रोजी बाबासाहेबांचे महापरिनिर्वाण झाले. त्यांच्या देहाचा अस्त झाला; मात्र त्यांनी पेटवलेला ज्ञानाचा सूर्य आजही कोट्यवधी लोकांच्या मनात प्रकाश देत आहे. त्यांचे विचार काळाच्या मर्यादा ओलांडून आजही अन्याय, विषमता आणि अज्ञानाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा देतात.

या दिवाळीत आपण घराच्या उंबरठ्यावर पणती लावूया; पण त्यासोबत मनातही एक पणती प्रज्वलित करूया—शिक्षणाची, विवेकाची, समानतेची आणि माणुसकीची!

बाबासाहेबांचे विचार केवळ जयंती किंवा महापरिनिर्वाण दिनापुरते मर्यादित न ठेवता ते आपल्या आचरणात आणूया. पुढच्या पिढीपर्यंत हा वैचारिक वारसा पोहोचवूया. प्रत्येक मुलाच्या हातात पुस्तक, प्रत्येक नागरिकाच्या मनात स्वाभिमान आणि प्रत्येक समाजघटकाला समानतेचा अधिकार मिळेल, तेव्हाच बाबासाहेबांच्या स्वप्नातील भारत साकार होईल.

या दिवाळीत फक्त घर उजळवू नका, तर विचारही उजळवा. कारण फटाक्यांचा प्रकाश काही क्षण टिकतो; पण ज्ञानाचा प्रकाश पिढ्यान्‌पिढ्या वाट दाखवतो.

हीच खरी दिवाळी! हाच महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना खरा अभिवादनाचा दीप!

— शिवराम जाधव