प्लास्टिकला सुयोग्य पर्याय आणि ‘पुनर्वापरयोग्य’ प्लास्टिक उत्पादनाचा कायदा ही काळाची गरज

प्लास्टिकला सुयोग्य पर्याय आणि ‘पुनर्वापरयोग्य’ प्लास्टिक उत्पादनाचा कायदा ही काळाची गरज

महासागर व नद्यांमधील वाढता प्लास्टिक कचरा चिंताजनक; उत्पादक-विक्रेत्यांवर कठोर जबाबदारी निश्चित करण्याची पक्षीमित्र राजेंद्र गाडगीळ यांची मागणी

पक्षीमित्र राजेंद्र गाडगीळ

जळगाव | प्रतिनिधी :

प्लास्टिकचा वाढता वापर आणि त्यातून निर्माण होणारा कचरा ही आजच्या काळातील गंभीर पर्यावरणीय समस्या बनली आहे. प्लास्टिकला टिकाऊपणा, विविध प्रकारच्या वापरातील उपयुक्तता आणि स्वस्त किंमत यामुळे मोठी मागणी आहे. त्यामुळे प्लास्टिकचा वापर केवळ जनजागृतीच्या माध्यमातून पूर्णपणे थांबवणे व्यावहारिकदृष्ट्या कठीण आहे. त्यासाठी प्लास्टिकला सक्षम पर्याय उपलब्ध करून देण्यासोबतच केवळ पुनर्वापरयोग्य प्लास्टिकच्या उत्पादनाला कायदेशीर प्रोत्साहन व सक्ती करणे आवश्यक असल्याचे मत पक्षीमित्र राजेंद्र गाडगीळ यांनी व्यक्त केले.

२६ ऑगस्ट २०२६ रोजी ‘दि गार्डियन’मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या अहवालाचा संदर्भ देताना गाडगीळ यांनी महासागरातील प्लास्टिक प्रदूषणाची गंभीरता अधोरेखित केली. जागतिक महासागर स्वच्छता मोहिमेदरम्यान मोठ्या प्रमाणावर प्लास्टिकच्या बाटल्या, बाटल्यांची झाकणे, प्लास्टिक शॉपिंग बॅग्स, अन्नाचे डबे आणि अन्य प्लास्टिक कचरा जमा झाल्याचे त्यांनी नमूद केले.

समुद्र आणि नद्यांमध्ये वाढत जाणारा हा कचरा पर्यावरणासाठी अत्यंत चिंताजनक आहे. प्लास्टिकचा कचरा जलचर, पक्षी आणि अन्य जीवसृष्टीसाठी घातक ठरत असून, त्याचा पर्यावरणीय परिणाम दीर्घकाळ जाणवतो. त्यामुळे प्लास्टिक निर्मितीपासून ते त्याच्या वापरानंतरच्या संकलनापर्यंत संपूर्ण साखळीवर प्रभावी नियंत्रण आवश्यक आहे.

केवळ पुनर्वापरयोग्य प्लास्टिकच्या उत्पादनाची गरज

प्लास्टिक प्रदूषणावर तातडीने उपाय करण्यासाठी बाजारात सहजपणे पुनर्वापर करता येईल अशाच प्लास्टिक वस्तूंच्या उत्पादनाला परवानगी देण्याचा कठोर नियम करण्याची आवश्यकता आहे. प्लास्टिक वस्तूंची रचना अशी असावी की त्या वापरानंतर भंगार किंवा कचरा वेचकांकडून सहजपणे संकलित करता येतील आणि त्यांना योग्य आर्थिक मूल्य मिळेल.

प्लास्टिक कचऱ्याला आर्थिक मूल्य प्राप्त झाल्यास तो रस्त्यावर, नाल्यांमध्ये किंवा जलस्रोतांमध्ये जाण्याऐवजी आपोआप संकलित होऊन पुनर्वापराच्या प्रक्रियेत जाण्यास मदत होईल. त्यामुळे पर्यावरणाचे संरक्षण करण्याबरोबरच कचरा संकलन करणाऱ्या घटकांसाठीही उत्पन्नाचा मार्ग निर्माण होऊ शकतो.

उत्पादकांबरोबरच विक्रेत्यांचीही जबाबदारी निश्चित करावी

प्लास्टिक उत्पादक कंपन्यांवर केवळ पुनर्वापरयोग्य सामग्रीचा वापर करण्याची तसेच वापरानंतर निर्माण झालेल्या प्लास्टिकचे संकलन करण्याची कायदेशीर सक्ती असावी. विस्तारित उत्पादक जबाबदारी (EPR) अधिक प्रभावीपणे राबविण्याची गरज आहे.

त्याचबरोबर उत्पादन साखळीतील महत्त्वाचा घटक असलेल्या विक्रेते आणि दुकानदारांवरही वापरलेल्या प्लास्टिक वस्तू ग्राहकांकडून परत स्वीकारण्याची आणि त्या पुनर्वापरासाठी पुढे पाठविण्याची जबाबदारी निश्चित केली पाहिजे. उत्पादक, वितरक, विक्रेते आणि ग्राहक या सर्वांची भूमिका स्पष्ट झाल्यास प्लास्टिक कचऱ्याचे व्यवस्थापन अधिक परिणामकारक होऊ शकते.

जनजागृतीसोबत कायद्याची प्रभावी अंमलबजावणी आवश्यक

पर्यावरण संवर्धनासाठी जनजागृती महत्त्वाची असली तरी ती एकटी पुरेशी ठरणार नाही. प्लास्टिक उत्पादन, विक्री, वापर आणि संकलन या प्रत्येक टप्प्यावर ठोस नियम आणि त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी आवश्यक आहे.

‘प्लास्टिकला सुयोग्य पर्याय शोधणे आणि पुनर्वापरयोग्य प्लास्टिक उत्पादनाला कायदेशीर चौकट देणे हीच काळाची गरज आहे,’ असे पक्षीमित्र राजेंद्र गाडगीळ यांनी स्पष्ट केले. उत्पादक आणि विक्रेते या दोन्ही स्तरांवर जबाबदारी निश्चित करणारा कठोर आणि व्यवहार्य कायदा करण्यात यावा, अशी मागणी त्यांनी केली.