सातपुड्यात रोजगारनिर्मितीची प्रतीक्षा; आदिवासी मजुरांचे गुजरातकडे स्थलांतर सुरू!

दसऱ्यापूर्वीच गावपाडे होऊ लागले ओस; दुष्काळी परिस्थितीचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला फटका, स्थानिक रोजगाराचा प्रश्न ऐरणीवर

मंगेश वळवी | धडगाव प्रतिनिधी

सातपुड्याच्या दुर्गम डोंगररांगांमध्ये वसलेल्या अक्कलकुवा आणि धडगाव तालुक्यांतील आदिवासी गावपाड्यांमधून रोजगाराच्या शोधात गुजरातसह महाराष्ट्रातील विविध शहरांकडे मजुरांचे हंगामी स्थलांतर सुरू झाले आहे. दसऱ्यापूर्वी सुरू होणारा हा प्रवास दिवाळीपर्यंत वेग घेतो. स्थानिक पातळीवर वर्षभर पुरेल असा रोजगार उपलब्ध नसल्याने अनेक कुटुंबांना उदरनिर्वाहासाठी गाव, घर आणि शेती सोडून परराज्यात मजुरीसाठी जावे लागत आहे. दरवर्षी घडणाऱ्या या स्थलांतराच्या चक्रामुळे सातपुड्यातील स्थानिक रोजगारनिर्मितीचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे.

गुजरातमधील उद्योग, बांधकाम आणि साखर कारखान्यांत मजुरी

अक्कलकुवा आणि धडगाव तालुक्यांतील अनेक आदिवासी कुटुंबे रोजगारासाठी सुरत, अंकलेश्वर, भरूच, नवसारी, बारडोली, धारीखेडा आणि गोंदेवीसह गुजरातमधील विविध भागांत जातात. तेथे कापड उद्योग, बांधकाम व्यवसाय आणि साखर कारखान्यांमध्ये मजुरी करून कुटुंबाचा उदरनिर्वाह केला जातो. महाराष्ट्रातील पंढरपूर, सोलापूर आणि बारामती या भागांतही अनेक मजूर ऊसतोडणीसाठी जातात.

स्थानिक पातळीवर रोजगाराच्या मर्यादित संधी, शेतीवर असलेले अवलंबित्व आणि उत्पन्नाची अनिश्चितता यांमुळे स्थलांतर हा अनेक कुटुंबांच्या जगण्याचा भाग बनला आहे. रोजगारासाठी बाहेर पडताना कुटुंबातील सदस्यांना घरापासून दूर राहावे लागते. त्यामुळे आर्थिक गरज भागविण्यासाठी स्थलांतर करावे लागत असले, तरी त्याचे सामाजिक आणि कौटुंबिक परिणामही जाणवतात.

दुष्काळी परिस्थितीमुळे शेतीच्या उत्पन्नावर प्रश्नचिन्ह

यंदा महाराष्ट्रातील अनेक भागांत कमी पाऊस आणि दुष्काळजन्य परिस्थिती निर्माण झाल्याने शेतीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या उत्पन्नाबाबत अनिश्चितता वाढली आहे. खरीप पिकांचे नुकसान आणि शेतीतून पुरेसे उत्पन्न मिळण्याची शाश्वती नसल्याने मजुरांसमोरील आर्थिक अडचणी अधिक गंभीर होण्याची शक्यता आहे.

शेतीची कामे हंगामी स्वरूपाची असल्याने वर्षभर रोजगार मिळत नाही. अशा परिस्थितीत कुटुंबाचा खर्च भागविण्यासाठी मजुरांना पर्यायी कामाचा शोध घ्यावा लागतो. स्थानिक रोजगाराच्या मर्यादित संधी आणि शेतीतील अनिश्चितता यांचा एकत्रित परिणाम स्थलांतरावर होत असल्याचे चित्र दिसून येते.

होळीपूर्वी गावाकडे परतण्याची परंपरा

आदिवासी समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात होळी या सणाला विशेष महत्त्व आहे. त्यामुळे रोजगारासाठी गुजरात किंवा महाराष्ट्रातील अन्य भागांत गेलेले अनेक मजूर होळीपूर्वी आपल्या गावाकडे परततात. सण, शेतीची कामे आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्या यांचा विचार करून स्थलांतराचे हे चक्र दरवर्षी सुरू राहते.

प्रशासनाकडून रोजगारनिर्मिती आणि स्थलांतर कमी करण्यासाठी विविध प्रयत्न केले जात असले, तरी स्थानिक पातळीवर वर्षभर रोजगार उपलब्ध होण्याची गरज कायम आहे. केवळ योजनांची आखणी न करता त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी, रोजगार हमीच्या कामांची उपलब्धता आणि गरजू कुटुंबांपर्यंत योजनांचा लाभ पोहोचविणे आवश्यक आहे.

लघुउद्योग आणि वनाधारित व्यवसायांना चालना हवी

अक्कलकुवा आणि धडगाव तालुक्यांमध्ये औद्योगिक वसाहतींचा अभाव, शेतीपूरक व्यवसायांच्या मर्यादित संधी आणि स्थानिक रोजगारनिर्मितीची अपुरी क्षमता ही प्रमुख आव्हाने आहेत. या भागातील भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध संसाधनांचा विचार करून लघुउद्योग, कृषी प्रक्रिया उद्योग, वनाधारित उत्पादनांवर आधारित व्यवसाय आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी विकसित करण्याची गरज आहे.

स्थानिक तरुणांना रोजगाराभिमुख कौशल्य प्रशिक्षण देणे, बचत गटांना व्यवसायासाठी प्रोत्साहन देणे आणि स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे यांसारख्या उपायांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना मिळू शकते. यासाठी प्रशासन, लोकप्रतिनिधी आणि स्थानिक संस्थांनी समन्वयाने दीर्घकालीन नियोजन करणे आवश्यक आहे.

सातपुड्यातील विकास केवळ रस्ते, पाणी, शिक्षण आणि आरोग्याच्या सुविधांपुरता मर्यादित न राहता स्थानिक कुटुंबांना आर्थिक स्थैर्य देणारा असणे गरजेचे आहे. रोजगारासाठी दरवर्षी होणारे स्थलांतर कमी करायचे असेल, तर तात्पुरत्या उपायांपेक्षा गावपातळीवर कायमस्वरूपी रोजगारनिर्मितीला प्राधान्य देणे ही काळाची गरज आहे.

विकासकामांसोबत रोजगारनिर्मितीलाही प्राधान्य द्या!

दुर्गम भागातील रस्ते, पाणी, शिक्षण आणि आरोग्याच्या सुविधांबरोबरच स्थानिक रोजगारनिर्मिती हा विकासाचा महत्त्वाचा घटक मानला पाहिजे. अक्कलकुवा आणि धडगाव तालुक्यांतील गावपाड्यांमध्ये उद्योग, कौशल्य विकास केंद्रे आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी निर्माण करण्यासाठी लोकप्रतिनिधींनी ठोस पाठपुरावा करणे आवश्यक आहे. दुष्काळी परिस्थितीत शेतीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांना पर्यायी उत्पन्नाची साधने उपलब्ध झाली, तर आर्थिक संकटाचा सामना करणे सोपे होईल. स्थानिक तरुण आणि मजुरांना आपल्या परिसरातच काम मिळाल्यास स्थलांतराचे प्रमाण कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

रोजगार मेळाव्यांतून नोकऱ्या, तरी गावापासून दूर जाण्याची वेळ

रोजगार मेळाव्यांच्या माध्यमातून सुशिक्षित युवकांना नोकरीच्या संधी मिळत असल्या, तरी त्यासाठी अनेकांना आपल्या गावापासून दूर जावे लागते. नाशिक, पुणे, छत्रपती संभाजीनगर आणि मुंबईसारख्या शहरांमध्ये नोकरी मिळाल्यानंतर युवकांना स्थलांतर करावे लागते. त्यामुळे रोजगार मिळूनही गावाकडील स्थलांतराचा प्रश्न कायम राहतो. रोजगार मेळाव्यांसोबतच अक्कलकुवा आणि धडगाव तालुक्यांत स्थानिक उद्योगांना चालना देणे, कौशल्य प्रशिक्षण उपलब्ध करून देणे आणि गावाजवळ रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे आवश्यक आहे.