आशियातील पहिल्या रेल्वेच्या इतिहासाशी जोडलेले स्थानक; जागतिक वारसा स्थळ म्हणूनही मिळवली विशेष ओळख
विजयकुमार पाटील (कल्याण विभागीय प्रतिनिधी)
मुंबईची शान आणि भारतीय रेल्वेचा ऐतिहासिक वारसा जपणारे छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस स्थानकाचा वर्धापन दिन दरवर्षी २० जून रोजी साजरा केला जातो. १८८७ मध्ये राणी व्हिक्टोरियाच्या राज्याभिषेकाच्या सुवर्णमहोत्सवानिमित्त या भव्य वास्तूचे बांधकाम पूर्ण झाले आणि २० जून १८८७ पासून हे स्थानक पूर्ण क्षमतेने कार्यरत झाले.
बोरीबंदर ते सीएसएमटी : वैभवशाली प्रवास
सुरुवातीला हे स्थानक ‘बोरीबंदर’ या नावाने ओळखले जात होते. भारतातीलच नव्हे तर आशिया खंडातील पहिली रेल्वे १६ एप्रिल १८५३ रोजी बोरीबंदर ते ठाणे या मार्गावर धावली होती. या ऐतिहासिक घटनेने भारतीय रेल्वे युगाची सुरुवात झाली.
इंडो-गोथिक शैलीतील अद्वितीय वास्तू
जुन्या बोरीबंदर स्थानकाच्या जागी नव्या भव्य इमारतीचे बांधकाम १८७८ मध्ये सुरू करण्यात आले. ब्रिटिश वास्तुविशारद फ्रेडरिक व्हिल्यम स्टेवन्स यांनी इंडो-गोथिक आणि व्हिक्टोरियन शैलीचा संगम साधत या वास्तूची रचना केली. जवळपास दहा वर्षांच्या कालावधीनंतर १८८७ मध्ये हे बांधकाम पूर्ण झाले.
नावात झाले अनेक बदल
स्थानकाला सुरुवातीला व्हिक्टोरिया टर्मिनस (VT) असे नाव देण्यात आले होते. १९९६ मध्ये महाराष्ट्राच्या आराध्य दैवताचे स्मरण ठेवत त्याचे नामकरण छत्रपती शिवाजी टर्मिनस (CST) असे करण्यात आले. त्यानंतर २०१७ मध्ये ‘महाराज’ हा शब्द जोडून त्याला छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) हे अधिकृत नाव देण्यात आले.
युनेस्कोचा जागतिक वारसा दर्जा
या वास्तूचे ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि स्थापत्यशास्त्रीय महत्त्व लक्षात घेऊन UNESCO ने ७ जुलै २००४ रोजी सीएसएमटीला जागतिक वारसा स्थळ म्हणून मान्यता दिली. हा सन्मान मिळालेल्या भारतातील महत्त्वाच्या ऐतिहासिक वास्तूंमध्ये सीएसएमटीचा समावेश आहे.
देशातील सर्वाधिक वर्दळीच्या स्थानकांपैकी एक
आज सीएसएमटी हे Central Railway चे मुख्यालय असून देशातील सर्वाधिक वर्दळीच्या आणि आकर्षक रेल्वे स्थानकांपैकी एक मानले जाते. दररोज लाखो प्रवासी या स्थानकातून प्रवास करतात. ऐतिहासिक वारसा, भव्य स्थापत्यकला आणि आधुनिक रेल्वे व्यवस्थेचा सुंदर संगम असलेले सीएसएमटी मुंबईच्या ओळखीचा अविभाज्य भाग बनले आहे. वर्षानुवर्षे प्रवाशांच्या सेवेत असलेले हे स्थानक केवळ रेल्वे वाहतुकीचे केंद्र नसून भारतीय इतिहास, वास्तुकला आणि सांस्कृतिक वारशाचे जिवंत प्रतीक म्हणून आजही अभिमानाने उभे आहे.
