लळिंग किल्ल्यावरील बाबासाहेबांचा मुक्काम आणि ‘भीम स्मृती यात्रा’ : इतिहास, श्रद्धा आणि प्रेरणेचा संगम ३१ जुलै १९३७ रोजी धुळे भेटीच्या स्मृतींना अभिवादन; लळिंग किल्ल्यावर दरवर्षी हजारो अनुयायांची ‘भीम स्मृती यात्रा’
जळगाव | विशेष प्रतिनिधी
धुळे शहरापासून सुमारे १२ किलोमीटर अंतरावर असलेला ऐतिहासिक लळिंग किल्ला हा केवळ स्थापत्य आणि निसर्गसौंदर्यासाठीच नव्हे, तर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या स्मृतींशी जोडल्या गेलेल्या एका महत्त्वपूर्ण परंपरेमुळेही आज राज्यभर परिचित झाला आहे. दरवर्षी ३१ जुलै रोजी येथे भरणारी ‘भीम स्मृती यात्रा’ हजारो आंबेडकरी अनुयायांना प्रेरणा आणि इतिहासाची आठवण करून देते.
पोळ्याच्या मानावरून न्यायालयात पोहोचलेला वाद
१९३२ मध्ये पोळा सणाच्या मानाच्या बैलावरून धुळे जिल्ह्यातील प्रतिष्ठित हुलेसिंग मोतीराम जहागीरदार पाटील आणि मथुरादास वाणी यांच्यात वाद निर्माण झाला. हा वाद न्यायालयात गेला. शिरपूर न्यायालयात प्रतिकूल निकाल लागल्यानंतर हे प्रकरण धुळे न्यायालयात आले.
सन १९३७ मध्ये जहागीरदार यांच्या वतीने ॲड. प्रेमसिंह तंवर आणि ॲड. सी. एम. मुळे यांनी डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर यांना या खटल्यासाठी धुळे येथे निमंत्रित केले. ‘हुलेसिंग मोतीराम जहागीरदार पाटील विरुद्ध मथुरादास वाणी व अन्य’ या प्रकरणाच्या सुनावणीसाठी बाबासाहेब ३१ जुलै १९३७ रोजी धुळ्यात आले. त्यानंतर १८ जून १९३८ रोजीही ते पुन्हा धुळे येथे आले होते. त्यांच्या प्रभावी युक्तिवादामुळे जहागीरदार यांच्या बाजूने निकाल लागल्याचे सांगितले जाते.
लळिंग किल्ला आणि लांडोर बंगला
आग्रा-मुंबई महामार्गालगत वसलेला लळिंग किल्ला सन १३७० च्या सुमारास बांधण्यात आला. ब्रिटिश काळात येथे उभारण्यात आलेले आलिशान विश्रामगृह ‘लांडोर बंगलो’ (Peacock House) म्हणून ओळखले जाते. हिरव्यागार निसर्गरम्य परिसरामुळे हा किल्ला आजही पर्यटकांचे आकर्षण आहे.
बाबासाहेबांच्या मुक्कामाचा शोध
सन १९९० मध्ये सार्वजनिक बांधकाम विभागातील लेखापाल पी. आर. आंबेडकर यांनी बाबासाहेबांच्या धुळे भेटीचा अभ्यास करताना, धनंजय कीर यांच्या पुस्तकातील उल्लेखाच्या आधारे बाबासाहेबांचा मुक्काम लळिंग किल्ल्यावरील लांडोर बंगल्यात झाला असावा, असा निष्कर्ष मांडला. त्यानंतर संबंधित अधिकाऱ्यांच्या सहकार्याने विश्रामगृहाची दुरुस्ती व सुशोभीकरण करण्यात आले.
यामुळे या ठिकाणाला ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आणि अभ्यासक, सामाजिक कार्यकर्ते व नागरिक येथे भेट देऊ लागले.
‘भीम स्मृती यात्रा’ची परंपरा
१९९० नंतर प्राचार्य डॉ. जे. जी. खैरनार, एम. जी. धिवरे, शशिकांत वाघ, वाल्मीक दामोदर आदींनी या ऐतिहासिक संदर्भाची माहिती समाजापर्यंत पोहोचवली. त्यानंतर दरवर्षी ३१ जुलै रोजी हजारो अनुयायी लळिंग किल्ल्यावर येऊन बाबासाहेबांना अभिवादन करू लागले.
आज या यात्रेत महाराष्ट्रासह मध्य प्रदेश आणि गुजरातमधूनही मोठ्या संख्येने अनुयायी सहभागी होतात. लोकप्रतिनिधी, सामाजिक कार्यकर्ते आणि विविध संघटनांचे प्रतिनिधीही उपस्थित राहतात.
श्रद्धा, संस्कृती आणि सामाजिक जागृतीचा मेळा
‘भीम स्मृती यात्रा’दरम्यान पुस्तक प्रदर्शन, सामाजिक जनजागृती, सांस्कृतिक कार्यक्रम, मोफत भोजन व्यवस्था तसेच विविध सेवा उपक्रमांचे आयोजन केले जाते. वाढत्या गर्दीमुळे पोलीस प्रशासनाकडून विशेष सुरक्षा व्यवस्था आणि ज्येष्ठ नागरिक व दिव्यांगांसाठी वाहन सुविधाही उपलब्ध करून दिली जाते.
निसर्गरम्य लळिंग किल्ल्यावर बाबासाहेबांच्या स्मृतींना अभिवादन करण्यासाठी दरवर्षी हजारो अनुयायी एकत्र येतात. इतिहास, प्रेरणा आणि सामाजिक बांधिलकी यांचा संगम असलेली ‘भीम स्मृती यात्रा’ आज महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या स्मृती उपक्रमांपैकी एक बनली आहे.
