कलेच्या विविध क्षेत्रांत ठसा उमटविणारी रेणुका महामुने
चित्रकला, नृत्य, अभिनय, लेखन, दिग्दर्शन आणि प्रकाशयोजनेचा ध्यास; २८ सप्टेंबरला वाढदिवसानिमित्त कलाप्रवासावर एक नजर
मलकापूर प्रतिनिधी : एखाद्याच्या ओंजळीत परमेश्वराने किती कलागुण द्यावेत, याचे मूर्तिमंत उदाहरण म्हणजे रेणुका महामुने. चित्रकार, नृत्यांगना, नृत्यदिग्दर्शक, कवयित्री, कथा-पटकथा लेखिका, सिनेअभिनेत्री, नाट्यकलावंत, प्रकाशयोजनाकार आणि कथाकथनकार अशा विविध भूमिका समर्थपणे सांभाळत रेणुका यांनी कलाक्षेत्रात स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली आहे. त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त जाणून घेऊया त्यांच्या बहुआयामी कलाप्रवासाची कहाणी…
जालना जिल्ह्यातील टेंभुर्णी येथे २८ सप्टेंबर १९९२ रोजी रेणुका यांचा जन्म झाला. घरातूनच कलेचे संस्कार मिळाल्याने बालपणापासूनच त्यांना विविध कलाप्रकारांची गोडी लागली. सुप्रसिद्ध चित्रकार, गायक व वादक असलेले त्यांचे आजोबा कै. पेंटर किसनराव रत्नपारखी हे त्यांच्या कलेचे महत्त्वाचे प्रेरणास्थान. वडील सुप्रसिद्ध कथाकार व कवी बबन महामुने, आई मंगला महामुने यांना हार्मोनियम वादनाची उत्तम जाण आहे. भाऊ भारत हे चित्रकार, तर भूषण संगीत क्षेत्राशी निगडित आहेत.
अशा कलासंपन्न वातावरणात रेणुका यांचा कलाप्रवास आकार घेत गेला. वयाच्या अवघ्या चौथ्या वर्षापासून त्यांनी गणेशोत्सव, नवरात्रोत्सव आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये नृत्य व अभिनयाच्या माध्यमातून सहभाग घेण्यास सुरुवात केली. पुढे स्थानिक कला मंडळाच्या माध्यमातून सलग दोन-तीन वर्षे महाराष्ट्रभर नृत्य व नाटकांचे प्रयोग केले. सकाळी तालीम, दिवसभर शाळा आणि सायंकाळी नृत्य-नाटकांचे प्रयोग, असा त्यांचा बालपणीचा दिनक्रम होता.
टेंभुर्णी येथील जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेत प्राथमिक शिक्षण घेतल्यानंतर जमानाबाई बाळाराम काबरा महाविद्यालयात दहावीत असताना त्यांनी ‘जाफराबाद महोत्सव २००७’ मध्ये शाळेचे प्रतिनिधित्व केले. या महोत्सवात ‘पिकल्या पानाचा’ ही बैठकीची लावणी त्यांनी प्रभावीपणे सादर केली आणि प्रथम पुरस्कार पटकावला.
बारावी कला शाखेतून नवभारत महाविद्यालय, टेंभुर्णी येथून शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी छत्रपती संभाजीनगर येथील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाच्या नाट्यशास्त्र विभागातून **‘बॅचलर ऑफ परफॉर्मिंग आर्ट्स’ (ड्रामॅटिक्स)**चे शिक्षण घेतले. कथक व ओडिसी नृत्यांगना गुरू पार्वती दत्ता यांच्याकडे कथकचे, तर व्ही. सौम्यश्री यांच्याकडे भरतनाट्यमचे प्राथमिक प्रशिक्षण त्यांनी घेतले.
नृत्यदिग्दर्शनात स्वतंत्र ओळख
रेणुका यांनी अनेक शाळा, महाविद्यालये, नृत्यस्पर्धा, स्नेहसंमेलने आणि युवा महोत्सवांसाठी नृत्यदिग्दर्शन केले आहे. राज्यस्तरीय, राष्ट्रीय तसेच आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील नृत्यस्पर्धा आणि लोककला महोत्सवांमध्ये त्यांनी नृत्य परीक्षक म्हणूनही जबाबदारी पार पाडली आहे.
२०२० मध्ये राष्ट्रीय नृत्य स्पर्धेत नृत्यदिग्दर्शनासाठी त्यांना ‘नृत्यगुरूवर्य’ हा राष्ट्रीय पुरस्कार प्रदान करून गौरविण्यात आले. नृत्यावरील त्यांचे लेखनही विविध दैनिकांमध्ये प्रसिद्ध झाले असून ‘नृत्ययात्रा’ या सदरातून त्यांनी आपले विचार व अनुभव वाचकांपर्यंत पोहोचविले आहेत.
लेखन आणि कथाकथनाचीही आवड
रेणुका या उत्तम लेखिकाही आहेत. त्यांच्या कथा, कविता आणि विविध साहित्यिक लेखांना वृत्तपत्रांमधून प्रसिद्धी मिळाली आहे. ‘खुशी’ या त्यांच्या कथासंग्रहाचे प्रकाशन झाले असून तो वाचकांसाठी उपलब्ध आहे.
राज्यस्तरीय कथालेखन आणि कथाकथन स्पर्धांमध्ये त्यांनी प्रथम व द्वितीय क्रमांक मिळवले आहेत. पुढे त्यांनी कथाकथनाचे स्वतंत्र कार्यक्रमही सादर केले. त्यामुळे नृत्य आणि अभिनयाबरोबरच लेखन व कथाकथनाच्या क्षेत्रातही त्यांनी आपला ठसा उमटविला आहे.
रंगभूमीवरही दमदार अभिनय
रंगभूमीशी नाळ जोडलेल्या रेणुका यांनी अनेक एकांकिका आणि नाटकांमध्ये उल्लेखनीय भूमिका साकारल्या आहेत. ‘हाफब्लड फॅमिली’मधील सावित्री, ‘ए-आय’मधील गृहिणी, ‘कडुतात्या’मधील भांडखोर सुंदराबाई, ‘तरुण तुर्क म्हातारे अर्क’मधील प्राध्यापिका देशपांडेबाई आणि ‘अपराजित योद्धा’मधील ग्रामीण महिलेची भूमिका विशेष गाजल्याचे त्यांच्या कलाप्रवासात नमूद केले जाते.
‘साक्षात्कार’ या चार अंकी नाटकात त्यांनी दिग्दर्शन, मुख्य भूमिका आणि नृत्यदिग्दर्शन अशा विविध जबाबदाऱ्या सांभाळल्या.
चित्रपटसृष्टीतही पदार्पण
२०१६ मध्ये ‘शिरपा’ या चित्रपटातून सहायक अभिनेत्री म्हणून रेणुका यांनी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. त्यानंतर ‘एकलव्य’, ‘रत्नाकर’ तसेच ‘बापानं गमावलं, पोरानं जमवलं’ या चित्रपटांमध्ये त्यांनी भूमिका साकारल्या असून नृत्यदिग्दर्शनाची जबाबदारीही पार पाडली आहे.
आता प्रकाशयोजनेचे नवे आव्हान
सतत काहीतरी नवीन शिकण्याची आणि स्वतःच्या कलेला नवे आयाम देण्याची वृत्ती ही रेणुका यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची विशेष ओळख आहे. सध्या त्या नाट्य-तंत्रदिग्दर्शक संतोष गौतम यांच्याकडून नाटकातील महत्त्वाचा तांत्रिक घटक असलेल्या प्रकाशयोजनेचे प्रशिक्षण घेत आहेत. त्यामुळे आगामी काळात प्रकाशयोजनाकार म्हणूनही त्यांची नवी ओळख निर्माण होण्याची शक्यता आहे.
गेल्या दहा-बारा वर्षांच्या कलाप्रवासात रेणुका यांना जिल्हा, राज्य, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील विविध पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे. मात्र, मिळालेल्या यशावर समाधान न मानता नवनवीन कला आत्मसात करण्याची त्यांची धडपड आजही सुरू आहे.
भविष्यात शालेय विद्यार्थ्यांमध्ये कथाकथन आणि नाटकाची आवड निर्माण करण्याचा मानस रेणुका यांनी व्यक्त केला आहे. कला ही केवळ सादरीकरणापुरती मर्यादित न राहता पुढील पिढीपर्यंत पोहोचावी, या ध्यासातून त्यांचा कलाप्रवास अधिक व्यापक होत आहे.
बहुआयामी कलागुणांनी समृद्ध, सतत शिकण्याची जिद्द आणि नव्या प्रयोगांची आस असलेल्या रेणुका महामुने यांना वाढदिवसानिमित्त हार्दिक शुभेच्छा! त्यांच्या पुढील कलाप्रवासाला यश, सन्मान आणि नव्या संधींची साथ लाभो, हीच सदिच्छा.
