जनमानसाच्या हृदयसिंहासनावरील अनभिषिक्त सम्राट — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर!

हत्ती, मोटारगाडी आणि स्वागतासाठी जमलेला जनसमुदाय… आठ दशकांपूर्वीच्या एका छायाचित्रातून उलगडते बाबासाहेबांवरील जनतेच्या अपार प्रेमाची कहाणी!

संघरत्न सपकाळे | भुसावळ

एक हत्ती… एक मोटारगाडी… स्वागताचा फलक… मिरवणुकीसाठी जमलेला जनसमुदाय… आणि त्या साऱ्यांच्या मनात एकच नाव — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर!

आजपासून जवळपास आठ दशकांपूर्वीचे हे दुर्मीळ छायाचित्र ‘जनता’च्या १४ एप्रिल १९४८ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती विशेषांकातून घेतलेले आहे.

या छायाचित्रात एक भव्य हत्ती, मोटारगाडी, स्वागताचा फलक आणि आजूबाजूला जमलेली माणसे दिसतात. मात्र, या छायाचित्राचे खरे सौंदर्य त्या हत्तीत नाही, मोटारगाडीत नाही किंवा स्वागताच्या थाटामाटातही नाही. त्याचे खरे सौंदर्य आहे बाबासाहेबांवरील जनतेच्या अपार प्रेमात!

ज्या समाजाला शतकानुशतके माणूस म्हणून जगण्याचा अधिकार नाकारला गेला, त्याच समाजाला बाबासाहेबांनी स्वाभिमानाने मान उंच करून जगायला शिकवले. ज्यांच्या पिढ्यान्‌पिढ्या अपमानाच्या सावलीत गेल्या, त्यांच्या आयुष्यात त्यांनी आत्मसन्मानाचा प्रकाश आणला.

ज्यांना इतिहासाने कधीच सन्मानाचे स्थान दिले नव्हते, त्या वंचित समाजाला स्वतःचा इतिहास घडविण्याची हिंमत बाबासाहेबांनी दिली. म्हणूनच बाबासाहेबांचे स्वागत हे केवळ एका मोठ्या नेत्याचे स्वागत नव्हते, तर आपल्या मुक्तिदात्याविषयी कृतज्ञता व्यक्त करणाऱ्या जनतेच्या प्रेमाचे ते दर्शन होते.

राजेशाही वैभवापेक्षा जनतेच्या प्रेमाचे सामर्थ्य मोठे!

राजे-महाराजांच्या स्वागतासाठी हत्ती सजवले जात असत. त्यांच्या मागे सत्ता, संपत्ती आणि राजेशाही वैभव असायचे. मात्र, बाबासाहेबांच्या मागे होती ती लाखो उपेक्षित माणसांची मने!

त्यांच्याकडे ना राजमुकुट होता, ना राजसिंहासन आणि ना वंशपरंपरेने मिळालेली सत्ता. तरीही ते लाखो हृदयांचे अनभिषिक्त सम्राट होते!

किती विलक्षण होते हे नाते!

बाबासाहेबांनी जनतेला केवळ अधिकारांची जाणीव करून दिली नाही, तर स्वतःच्या माणूसपणाचा अभिमान बाळगायला शिकवले. अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचे बळ दिले. शिक्षण, समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुतेचा विचार देत स्वाभिमानी जीवनाचा मार्ग दाखवला.

जनतेनेही त्यांना केवळ नेता मानले नाही, तर आपल्या आशा-आकांक्षा, संघर्ष आणि उज्ज्वल भविष्याचे प्रतीक मानले. त्यामुळेच बाबासाहेब आणि त्यांच्या जनतेमधील नाते हे केवळ राजकीय नव्हते; ते आत्मीयतेचे, विश्वासाचे आणि कृतज्ञतेचे होते.

काळाच्या ओघात वैभव विसरेल; प्रेम मात्र अजरामर राहील!

हत्तीची भव्यता काळाच्या ओघात विसरली जाईल. स्वागताचा थाट इतिहासाच्या पानांत विरून जाईल. त्या काळातील मिरवणुकीचे दृश्यही धूसर होईल. मात्र, बाबासाहेब आणि त्यांच्या जनतेमधील प्रेम पिढ्यान्‌पिढ्या जिवंत राहील.

कारण राजसत्ता माणसाला सिंहासनावर बसवते; पण जनतेचे प्रेम माणसाला इतिहासात अमर करते. बाबासाहेबांना हे अमरत्व त्यांच्या जनतेनेच बहाल केले आहे!