“हो, मी सायको आहे!”

> • तरुणांमध्ये स्वतःला ‘मनोरुग्ण’ म्हणवण्याचा कल वाढला

> • सोशल मीडिया सर्वेक्षणातून धक्कादायक वास्तव समोर

मुंबई : आजच्या डिजिटल युगात तरुणांच्या मानसिकतेत आणि सामाजिक वर्तनात धक्कादायक बदल होत असल्याचे एका ताज्या अहवालातून समोर आले आहे. “हो, मी सायको आहे!” असे म्हणत स्वतःला मनोरुग्ण किंवा मानसिकदृष्ट्या अस्थिर घोषित करण्याकडे तरुणांचा कल वाढला आहे.

गेल्या काही वर्षांत मानसिक आरोग्याबद्दलची जागरूकता वाढली असली, तरी आता त्याचे रूपांतर एका वेगळ्या आणि चिंताजनक ट्रेंडमध्ये होताना दिसत आहे. अनेक तरुण आता सहजपणे स्वतःला ‘सायको’, ‘बायपोलर’ किंवा ‘डिप्रेशनमध्ये’ असल्याचे सांगत आहेत. एका ताज्या सर्वेक्षणातून असे समोर आले आहे की, दर तिसरा तरुण स्वतःला कोणत्या ना कोणत्या मानसिक समस्येशी जोडत असून, सोशल मीडियावरील त्यांचे वर्तनही कमालीचे टोकाचे झाले आहे. हा अहवाल विचार करायला लावणारा आहे की, आपण तंत्रज्ञानाने जोडले गेलो आहोत की एकमेकांपासून मानसिकदृष्ट्या अधिक लांब जात आहोत? स्वतःला चुकीचे लॅबल्स लावण्यापेक्षा निरोगी सामाजिक संबंध जपण्याची आज नितांत गरज आहे.

सोशल मीडियावरील ‘ब्लॉक’ आणि ‘एक्झिट’ संस्कृती

या अहवालातील आकडेवारी मानवी संबंधांमधील वाढता दुरावा स्पष्ट करते –

* ३६% लोकांकडून नातलगांना ब्लॉक: गेल्या एका वर्षात सुमारे ३६% लोकांनी आपल्या जवळच्या नातेवाईकांना किंवा मित्रांना सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर ‘ब्लॉक’ केले आहे. किरकोळ मतभेद किंवा विचार पटत नसल्यामुळे ही पावले उचलली जात आहेत.

* ३०% लोकांची ग्रुपमधून हकालपट्टी: सुमारे ३०% लोकांनी जुन्या वादांचा राग मनात धरून आपल्या ओळखीच्या व्यक्तींना व्हॉट्सॲप किंवा इतर ग्रुप चॅटमधून बाहेर काढले (रिमूव्ह) आहे.

* डिजिटल घोस्टिंग: संवाद साधण्याऐवजी थेट संपर्क तोडण्याकडे तरुणांचा कल वाढला असून, याला ‘डिजिटल घोस्टिंग’ असे म्हटले जात आहे.

तरुण स्वतःला ‘मनोरुग्ण’ का मानत आहेत?

मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, या ट्रेंडमागे काही प्रमुख कारणे आहेत –

१. रोमँटिसिझम ऑफ मेंटल इलनेस: चित्रपट आणि वेब सीरिजमध्ये ‘सायको’ किंवा ‘अँटी-सोशल’ पात्रांना ग्लॅमरस पद्धतीने दाखवले जाते. यामुळे अनेक तरुणांना स्वतःला तसे म्हणवून घेण्यात एक प्रकारचे ‘कूलनेस’ किंवा वेगळेपण वाटते.

२. लेबल्सचा चुकीचा वापर: साध्या दुःखाला ‘डिप्रेशन’ आणि रागीट स्वभावाला ‘सायको’ असे नाव देऊन तरुण स्वतःच्या वागण्याचे समर्थन करण्याचा प्रयत्न करत आहेत.

३. कमी सहनशीलता: सोशल मीडियामुळे माणसांमधील प्रत्यक्ष संवाद कमी झाला आहे. जुन्या गोष्टी विसरून माफ करण्याची वृत्ती कमी झाल्यामुळे छोट्या वादातूनही नाते तोडण्याचे प्रमाण वाढले आहे.

तज्ज्ञांचा इशारा: ही ‘अटेंशन सीकिंग’ वृत्ती असू शकते

मानसोपचारतज्ज्ञांच्या मते, इंटरनेटवर उपलब्ध असलेल्या माहितीच्या आधारे स्वतःच स्वतःचे निदान करणे धोक्याचे आहे. “प्रत्येक तिसरा तरुण स्वतःला मनोरुग्ण समजत असेल, तर ती खरी मानसिक व्याधी नसून लक्ष वेधून घेण्याची वृत्ती असू शकते. मात्र, यामुळे ज्यांना खरोखर मदतीची गरज आहे, त्यांच्या समस्यांकडे दुर्लक्ष होण्याचा धोका असतो.”

काय काळजी घ्यावी?

* डिजिटल डिटॉक्स: सोशल मीडियावरील वादांना वैयक्तिक आयुष्यात महत्त्व देऊ नका.

* प्रत्यक्ष संवाद: कोणत्याही वादावर ‘ब्लॉक’ करण्याऐवजी प्रत्यक्ष भेटून किंवा फोनवर बोलून तो सोडवण्याचा प्रयत्न करा.

* तज्ज्ञांचा सल्ला: जर तुम्हाला खरोखर मानसिक अस्वस्थता जाणवत असेल, तर सोशल मीडियावरील ‘ट्रेंड’ फॉलो करण्याऐवजी अधिकृत मानसोपचारतज्ज्ञांची मदत घ्या.

{ संदर्भ: वित्तीय आणि सामाजिक व्यवहार अहवाल (एप्रिल २०२६), सोशल मीडिया ट्रेंड्स ॲनॅलिसिस. }