तिरुवनंतपुरम | दीपंकर साहू : भारतातील राजकारण सध्या वैयक्तिक आरोप-प्रत्यारोप, जहरी टीका आणि द्वेषाच्या गर्तेत अडकलेले असताना, देशाच्या दक्षिण टोकावर असलेले केरळ राज्य मात्र लोकशाहीचा एक वेगळाच ‘वस्तुपाठ’ जगाला घालून देत आहे. निवडणूक प्रचाराच्या शेवटच्या दिवशी, शेवटच्या तासात केरळच्या रस्त्यांवर जे चित्र दिसते, ते पाहून कोणालाही हेवा वाटल्याशिवाय राहणार नाही. या परंपरेला स्थानिक भाषेत ‘कोट्टिकलासम’ असे म्हणतात.
केरळमध्ये प्रचाराची तोफ थंडावण्यापूर्वीचा शेवटचा तास हा केवळ घोषणाबाजीचा नसून तो एका उत्सवाचा असतो. यालाच ‘कोट्टिकलासम’ किंवा प्रचाराचा ‘ग्रँड फिनाले’ म्हटले जाते.
यावेळी प्रत्येक मतदारसंघातील मुख्य चौकात सर्वच राजकीय पक्षांचे – मग ते डावे (एलडीएफ) असोत, काँग्रेस प्रणित (युडीएफ) असोत वा भाजप (एनडीए) – कार्यकर्ते आपापले झेंडे घेऊन एकत्र जमतात. एकमेकांसमोर उभे राहून आपापल्या विजयाचा दावा करतात, घोषणा देतात, पण यात कुठेही हिंसा किंवा द्वेष नसतो. ढोल-ताशांच्या गजरात, संगीताच्या तालावर सर्व पक्षांचे कार्यकर्ते एकत्र थिरकताना दिसतात.
वैचारिक युद्ध, पण वैयक्तिक बंधुभाव
केरळच्या या परंपरेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील ‘मतभेद आहेत, पण मनभेद नाही’ ही वृत्ती. एकाच कुटुंबातील दोन भाऊ दोन भिन्न विचारसरणीच्या पक्षांचे काम करताना दिसतील, मात्र प्रचाराच्या शेवटच्या दिवशी ते एकाच मैदानावर एकमेकांचा सन्मान राखत लोकशाहीचा विजय साजरा करतात.
* सभ्यतेची पातळी: जिथे देशाच्या इतर भागांत (उदा. आसाम किंवा बंगाल) राजकारण्यांची भाषा घसरत आहे, एकमेकांवर ‘कुत्रा’ किंवा ‘वेडा’ यांसारखी दूषणे लावली जात आहेत, तिथे केरळमध्ये उमेदवार एकमेकांना हस्तांदोलन करून शुभेच्छा देताना दिसतात.
* शिस्तबद्ध शक्तीप्रदर्शन: ताकदीचे प्रदर्शन तर होते, पण ते नियमांच्या चौकटीत राहून. पोलीसही या वातावरणात तणावमुक्त राहून या उत्सवाचा आनंद घेतात.
आसाम-बंगालच्या राजकारणाला केरळचा आरसा
नुकत्याच आसाममध्ये पवन खेडा आणि मुख्यमंत्री हिमंत बिस्वा शर्मा यांच्यात झालेला शाब्दिक संघर्ष आणि बंगालमधील निवडणुकांदरम्यान होणारी हिंसा या पार्श्वभूमीवर केरळचे हे चित्र अधिकच आश्वासक वाटते. जर उत्तर आणि पूर्व भारतातील राज्यांनी केरळच्या या ‘राजकीय सुसंस्कृतपणा’चे अनुकरण केले, तर निवडणुकीतील हिंसाचार आणि कार्यकर्त्यांमधील हाणामारी कायमची बंद होऊ शकते.
का हवे आहे हे केरळचे ‘कोट्टिकलासम’ मॉडेल देशभर?
राजकारण म्हणजे केवळ सत्ताप्राप्ती नसून ती देशहिताची स्पर्धा असावी, हा संदेश केरळची ही परंपरा देते. राजकीय भूमिका भिन्न असू शकतात, विचारसरणी टोकाची असू शकते, परंतु माणूस म्हणून एकमेकांचा आदर करणे हीच खऱ्या लोकशाहीची ओळख आहे. ‘कोट्टिकलासम’ हे केवळ एका राज्याचे नाव नसून, ते भारतीय लोकशाहीच्या प्रगल्भतेचे प्रतीक आहे.
