भविष्यातील खरी संपत्ती: कृत्रिम बुद्धिमत्ता नव्हे, तर अन्न निर्माण करणारी माती!

एआयच्या वेगवान युगातही मानवजातीच्या अस्तित्वाचा खरा आधार म्हणजे सुपीक माती, शेतकरी आणि अन्नसुरक्षा

आज जग एका अभूतपूर्व वळणावर उभे आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), ऑटोमेशन आणि डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे मानवी जीवन अधिक वेगवान, आधुनिक आणि सोयीचे झाले असले तरी या प्रगतीच्या झगमगाटामागे एक मोठे वास्तव दडलेले आहे. माहिती निर्माण करणाऱ्या यंत्रांची संख्या वाढत आहे; पण अन्न निर्माण करणारे हात मात्र कमी होत आहेत. हीच बाब आजच्या आणि उद्याच्या भारतासाठी सर्वात मोठा चिंतेचा विषय आहे.

एकेकाळी उच्च शिक्षण, मोठी कंपनी आणि भरघोस पगार म्हणजे आयुष्याची शाश्वती असे मानले जात होते. परंतु आज AI मुळे आयटी, बँकिंग, वित्त, डिझाईन, ग्राहक सेवा अशा अनेक क्षेत्रांतील नोकऱ्यांवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. अनेक कामे संगणक काही सेकंदांत करत आहेत. त्यामुळे लाखो तरुणांच्या रोजगाराचे भवितव्य अनिश्चित होत चालले आहे.

परंतु या बदलाच्या काळात एक क्षेत्र मात्र आजही अढळ आहे—शेती. कारण कोणतेही यंत्र, कोणताही रोबोट किंवा कोणतीही कृत्रिम बुद्धिमत्ता माणसासाठी अन्न निर्माण करू शकत नाही. अन्न, पाणी आणि ऊर्जा या मानवजातीच्या मूलभूत गरजा आहेत. त्याला पर्याय नाही आणि कधीच असणार नाही.

याच कारणामुळे शेतकऱ्याला मिळणाऱ्या सवलती किंवा कर्जमाफीकडे केवळ आर्थिक मदत म्हणून पाहणे चुकीचे ठरेल. शेतकरी केवळ स्वतःच्या कुटुंबासाठी नव्हे, तर संपूर्ण समाजाच्या अन्नसुरक्षेसाठी झटत असतो. दुष्काळ असो, पूर असो, महामारी असो किंवा युद्ध—शेतकरी पेरणी थांबवत नाही. कोरोनाच्या काळात उद्योगधंदे बंद झाले, कार्यालये ओस पडली; पण शेतातील नांगर थांबला नाही. त्यामुळे शेती ही केवळ व्यवसाय नसून राष्ट्राच्या अस्तित्वाची हमी आहे.

दुर्दैवाने गेल्या काही दशकांत विकासाचा अर्थ केवळ शहरीकरण असा घेतला गेला. गावे रिकामी झाली, तरुण शहरांकडे धावले, शेती वृद्धांच्या हाती राहिली. गावातील तेलघाण्या, लघुउद्योग, दुग्धव्यवसाय, पारंपरिक बियाणे, जलव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थचक्र हळूहळू लयाला गेले. परिणामी शहरांवर लोकसंख्येचा प्रचंड ताण वाढला आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था कमकुवत झाली.

आता काळ बदलत आहे. रोजगाराच्या बदलत्या समीकरणामुळे अनेकांना पुन्हा गावाकडे वळावे लागेल. मात्र गावांनीही जुन्या चौकटीत राहून चालणार नाही. आधुनिक शेती, अन्न प्रक्रिया उद्योग, नैसर्गिक शेती, बहुपिक पद्धती, दुग्धव्यवसाय, मत्स्यपालन, मधमाशी पालन, सौरऊर्जा, पाणी संवर्धन आणि स्थानिक रोजगारनिर्मिती या माध्यमातून गावांना उत्पादनकेंद्र बनवावे लागेल.

भारतासारख्या कृषिप्रधान देशाने खाद्यतेल, डाळी, बियाणे आणि अन्नधान्यासाठी परदेशांवर अवलंबून राहणे ही राष्ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टीने धोक्याची बाब आहे. प्रत्येक गाव स्वयंपूर्ण झाले, स्थानिक प्रक्रिया उद्योग उभे राहिले, शेतमालाला मूल्यवर्धन मिळाले आणि शेतकऱ्याला थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची व्यवस्था झाली, तर ग्रामीण भारताची आर्थिक क्रांती दूर राहणार नाही.

शेतीला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देणे ही काळाची गरज आहे. हवामानाचा अंदाज, माती परीक्षण, ड्रोनद्वारे फवारणी, स्मार्ट सिंचन, बाजारभाव विश्लेषण आणि AI आधारित शेती व्यवस्थापन यामुळे उत्पादन खर्च कमी होऊन उत्पन्न वाढू शकते. म्हणजेच AI हा शेतीचा शत्रू नसून योग्य वापर केल्यास तो शेतकऱ्याचा सक्षम सहकारी ठरू शकतो.

आगामी काळात सुरक्षित तोच असेल ज्याच्याकडे जमीन, पाणी, कौशल्य, अन्न उत्पादनाची क्षमता आणि विविध उत्पन्नाचे स्रोत असतील. केवळ मोठा पगार, मोठे कर्ज आणि एकाच नोकरीवर अवलंबून असलेली जीवनशैली भविष्यात अधिक धोकादायक ठरू शकते.
आज गरज आहे ती केवळ “मेक इन इंडिया”ची नाही, तर “ग्राम इन इंडिया” या नव्या विचाराची. उद्योग ग्रामीण भागात गेले पाहिजेत, प्रक्रिया उद्योगांना चालना मिळाली पाहिजे, गावातील तरुणांना गावातच रोजगार मिळाला पाहिजे आणि शेतीला राष्ट्रीय विकासाच्या केंद्रस्थानी स्थान मिळाले पाहिजे.

देशाची खरी ताकद उंच इमारतींमध्ये नसते; ती सुपीक शेतात असते. राष्ट्राची खरी समृद्धी शेअर बाजारात नसते; ती धान्याच्या कोठारात असते. आणि भविष्यातील सुरक्षितता कृत्रिम बुद्धिमत्तेत नाही, तर अन्न निर्माण करणाऱ्या मातीत आहे.
आजचा निर्णय उद्याच्या पिढीचे भविष्य ठरवणार आहे. म्हणूनच शेतीकडे केवळ पारंपरिक व्यवसाय म्हणून नव्हे, तर भारताच्या आर्थिक, सामाजिक आणि राष्ट्रीय सुरक्षेचा मजबूत पाया म्हणून पाहण्याची वेळ आली आहे.

– सुरेश जगताप
विद्रोही पत्रकार व सामाजिक विश्लेषक उल्हासनगर